Dewleta Federe ya Kurdistan - Dîroka avakirina Hikumeta Kurdistanê

Bi xêr hatin - Ev malpera ne fermî ya bo nasandina Dewlete Federe ya Kurdistanê ye. – Malpera DFK xizmeteke dîplomasî û nasandinê ya Hawar Kurdistan Media Groupe.

Hikumeta Kurdistan

Dewleta Kurdistan-Mal

Paytexta Kurdistanê

Gotar

Hêzên Leşkerîyê Kurdistan

Sazî,Yekîtî û Dezgehên

Binivsîne

T r a v e l l I n g t o K u r d I s t a n

G I R Ê D A N

Dîroka avakirina Hikumeta Kurdistanê

Kurdistan Goverment History / Kürdistan Hükümeti kuruluş tarihçesi

Zanyarî - 10-04-2006 - 08:59

Piştî dagirikirina Kuweytê ji aliyê Iraqê ve Emerika êrîş bir ser Iraqê û Kurd jî vê demê de piştgirî dan Emerîkayê lê piştî vekişîna Emerîkaye li Iraqê Kurd û Sedam disa hember hew man.Kurd vê navberê de bi serhildaneke mezin rêz bi rêz 5’ê Adarê de bajarê Silêmanî,11 Adarê de Hewlêr û Xaneqîn, 14 Adarê de jî Dihok û Amêdî bi delfetên xwe ji destê rejima Iraqê rizgar kirin..Lê belê Emerîka xiyanetî kir li Kurdan kir û alîkarîya Kurdan nekir.Lê bi xêra hin qenalên Medyaya Cihanê rayagiştîya Cihanê li hemberê hovîtîyên Seddam û bêbextiya Dewleta Emerîkayê rabûn ser lingan.Li ser vê yekê jî hin dewletên Ewrûpa –di serî de britanya- mecbûr man ku bo parastina Gelê Kurd hin çareyan gerîyan.Heta 15 Nîsanê hejmara Kurdên ku reviyabûn Îranê ji milyonekê zêdetir bû.Pirsa Kurdistanê bi hefteyan ji rojeva Cihanê derneket.Dawîyê de George Bush mecbur ma ku Iraqê hişyar bike.Disa jî Kurd bawerîya xwe bi gotinên emerîka nedianîn.Herçiqas George Bush hewl dida ku zextên Ewrûpa,çapamenî û raya giştîya Cihanê rizgar bibe jî li hemberê rexne û bêbextiya ku Kurdan kiribû neçar man ku ji bo bi Britanya,Elmanya,Îtalya,Frensa di 16yê Nîsanê 1991’an de xeta 36ê û jor de bo gelê Kurd herêma azad îlan kirin.Lê bajarên wek Kerkûkê ku neft lê hebû nedan Kurdan.Kurd bi demekî kin de vegerîn ser xakên xwe û demekî kurt de hêzên xwe ji nû ve qezenc kirin û êdî bênavber dixebitîn.

Piştî demekê Kurd dest bi xebatên avakirina Kurdistanê kirin da ku vê delfeta dîrokî û bêhempa bikarbînin û 19 Gulana 1992an de Li Başurê Kurdistanê yekem hilbirtinên giştî yên Parlementoya Kurdistanê pêk hat.Ji bo parlemena Kurdistan 6 lîste beşdarî hilbijartinê bûn:1-Partiya Demokrata Kurdistanê,2-Yekîtîya Niştimanê Kurdistan-Partiya Zehmetkêşên Kurdistan,3-Partî Sosyalistî Kurdistan-Partî Demokratî Serxwebûnî Kurdistan,4-Partiya Demokratik a Gelê Kurdistan,5-Partiya Kominîs,6-Tevgera Islamîya Kurdistanê.Ji ber ku hilbijartinan de %7 beraj hebû tenê du liste;listeya PDK û listeya YNK-PZK ketin parlementoya Kurdistanê.Listeya PDK ji%45.26,listeya YNK jî ji %43.82 dengan girtibûn.PDK û YNK li hev kirin ku 100 kursiyan di navbera xwe de 50-50 parve bikin navê vê sistemê re fiftî-fiftî dihat gotin.Lê ev sistem di pêşerojêde bû linhevnatinên mezin.

Hilbijartin tevî hemû kêmasîyên xwe him hêvîya gelê Kurd zêde kir,him jî nîşanî hemû Cîhanê dan ku ji bo pêşveçunê zemîneke baş heye.4ê Hezîranê de Parlementoya Kurdistanê vebû û parlementaran sond xwarin.Parlemento û Hikumeta Kurdistanê bi tempoyeke baş dest bi karên xwe kirin.Pêşveçûnên ku li başurê Kurdistanê dibû ne tenê bo Kurdistanîyên Başur bo hemû Kurdistanîyan dibûn tovên hêvîyên nû.Di 4ê Cotmeha 1992an de Parlemena Neteweyîya Kurdistan biryerekê dîrokî vergirt û “Dewleta Federe ya Kurdistan” îlan kir.Yekem serokê parlmena Kurdistanê Cewher Namiq bû.

JI SALA 1992 Û VIR VE REWŞA DEWLETA FEDERE YA KURDISTAN

Li pêy îlan kirina Dewleta Federe ya Kurdistan bingehê dewletê:wezaretên Hikumeta Kurdistan,desthilatîya rêvebirî û dadî,artêşa neteweyî,hêzên ewlehîyê,dezgehên çandî-civakî,dezgehên perwerdehî û ragihendinê hêdî hêdî hat demezirandin.Piştî demekê kin PKK êrîşê bir ser Dewleta Federe ya Kurdistanê.Bi îlan kirina Dewleta Federe ya Kurdistan dewletên dagirker Tirkîye,Iran,Iraq û Sûriye pirr eciz bûbûn.Lewma jî dixwastin hundirê Kurdistana Azad tevlihev bikin û Tirkîye jî bi vê avahî bi bahaneya PKK êrîşî ser Kurdistana Azad dikir.Hin Dewleta Federe ya Kurdistan baş rûneştibû gel birînên xwe baş nepêça bû sala 1994an de YNK û PDK bo desthilatîya sîyasî êrîşê hev kirin.Partîyên Kurdistanê bo berjewendîyên xwe Kurdistan dîsa perçekirin û disa şerê birakujî destpêkiribû.Şerê PDK û YNK kêrî PKK û Dewleta Tirk dihat.PKK li başurê Kurdistanê bi cîh bû Kurdên Başur di nav xwe de bi rêxistin kir û wan dijî PDK û YNK bikaranî. Dewleta Tirk jî PKK dikir mane û êrîşî ser Kurdistana Başur dikir.Şerê birakujî heta destpêka 1995an xurtir bû û kêyfa dijminan pirr dihat ji vê rewşê. Ji ber ku tiştên ku dixwastin bikin jixwe li Kurdistana başur pêk dihat Di şerê birakujî de bi sedan Kurd hevûdin kuştin.Her wiha bisedan sivil jî dest ji jiyanê xwe dan..Di caran di navbera PDK û YNKê de lihevtin hat pêkanîn.Yek li Dublînê(11 Tebaxa 1995) yek jî li Washingtonê.Her wiha di vê demêde Hêzekê ewlehîyê bi navê INC li başûrê Kurdistanê hat bi cih kirin ku Hêzên Tirk jî nava vê hêzê hebû,bû belayê serê gelê Kurd û bi salan Dewleta Tirk bo tevlihev kirina başûrê Kurdistanê tevî Tirkmenan vê hêzê bikaranî.

PKK destpêka sala 1995 ê de di weşanên xwe de êrîşê ser malbata Barzanî dikir.PKK li pey kampanyayê xwe êrîşî ser PDK kir.PKK û YNK dixwestin ku bi alîkariya dagirkeran, partiya 50 salî PDK ku 50 sal li dijî dagirkerîya dijminên Kurd têdikoşe, ji holê rakin.Tirkîye jî 19 ê Adara 1995an de bi hêzekî pirr mezin êrîşê başurê Kurdistanê kir.PDK vê navberê de hinek bêhna xwe girt û ji tûne bûnê rizgar bû.Şerê PDK,PKK û YNK heta sala 1998ê li başurê Kurdistanê dom kir.Beramberî hertiştî pêşketin di Kurdistana Federe de çêdibû.PDK û YNK hikumetên cûda avakiribûn lê her 2 hikumet jî kêm be jî bo avadanîya Kurdistanî dixebitîn.Heta sala 2001ê rewş aram derbas bû pêşketina Kurdistanê bilêz bûbû.Di sala 2001ê de dîsa navbera PKK û YNK de şer derket.PKK vê carê jî YNK xayîn îlan kir.Lê êdî ji ber kojptura Cihanê hêza PKK qediya bû kes xwedî dernediket û PKK xwe bi xwe aşitî îlan dikir ,herêmên parastina îlan dikir,şer îlan dikir.Bi vê avahî girseya ku li pêy wê bû dixepand.

PKK her tim başurê Kurdistanê û hêzên siyasî û gelê başurê Kurdistanê bi feodal bûn û paşdamenê sûcdar dikir. PKK ku tu tişt bo Gelê Kurd pêkneanîbû û pêşketinên li Başurê Kurdistanê hezm nedikir û dixwast li çavê Kurdan de jî biçuk bixîne.Kurdistaneke Azad li dijî berjewendiyên PKK bû.Li wan fişardeyan re jî hinek Kurdên Bakurê Kurdistanê jî bandor de ma bû.Lê kesên wisa nedîtin ku PKK wekî nijatperestên Tirk diaxife.Nijatperestên Tirk jî bo Parlementoya Kurdistanê digot parlementoya êşîran an jî “dewleta kukla” heman tişt PKK jî digot.Çawa dibe ku hêzêkî Kurdî pêşketine ewqas mezin ku Kurd bi sedsalên li hêvîya vê yekê bûn da ku pêşaroja Kurdistan rizgar be.Bila vê meseleyê jî xwendewan bifikire.

Li başûr Hikumet cûda bin jî hêdî hêdî Dewleta Federe ya Kurdistan rûdinişt û gelê Kurdistan Azad tama azadîyê girtibûn.Nifşekî nû li Kurdistana Azad mezin bû bû.Ev nifiş edî zimanê erebî nizanî bû.Zimanê vê nifşê zimanê Kurdî,çanda vê nifşê tanê çanda Kurdî,ala ve nifşê ala Kurdistanê,marşa vê nifşê “Ey Reqip” û xaka vê nifşê jî bi fermî Kurdistan bû.Lewma êdî pêvajoyek geri dönülmez dest pêkiribû.Rastî de Dewleta Federe ya Kurdistan ji aliyê fermî de Federe be jî pratîkê hin zêdtir nêzî dewleteke serbixwe ye.

Bûyera di 11ê Îlona 2001 de li Emerîkayê çêbûn di rewşa Cihanê ya abrî,leşkerî,sîyasî de gelek guhertin çêkir.Wekî encamekê vê bûyerê Emerîka midexaleyê Iraqê kir û 9ê Nîsanê 2003an de rejîma Iraqê ji alîye DYE ve hat rûxandin.Raste ku Gelê Kurd li başurê Kurdistanê hevkarî kirin û dikin.Raste Emerîka li pêy bejewendiyên xwe ye.Lê divê Kurd jî êdî li gorî rastîyên Cihanê tevbigere.Ger bi vê hevkarîyê pêşaroja Kurdistan xelas dibe û bi hevkarî nekirinê ihtimala têkbirina Emerîka niha nîne vê çaxe di vê hevkarîyê de tiştekî şaş nîne.Kurd ji ixaneta yekema Emerikayê ders girtin û lewma êdî Kurd jî bi avayekî bergirî tevdigerin. Êdî gelê Kurd encax bi siyasetekê reel û gorî konjoktora Cihanê tevbigere qezenc bike ne bi idolojî,gotin,qalibên teng bi ramanên kevnbûyî.

Di 4ê Cotmehê 2002an de Parlemena Kurdistanê ji nû ve bû yek û hat vekirin.Bi vê avahî rêvebirîya Dewleta Federe ya Kurdistan ji nû ve yek bû.Êdî meseleyên Kerkûk û yekxsitina hikumetan ma bû.Di nava gelê Kurdistana Başur de jî hişyarîyek mezin peyda dibû herkes bo jiyanek azad û baş serxwebûna Kurdistan dixwest

Li pêş destpêbûna şerê Iraqê Trikîye xwest ku alîkarî Emerîka bike û peşî li azadîya Kurdistana Başur bigre.Li ser vê yekê 3ê Adarê 2003an de Li Kurdistana Federal bajarê Hewlêr û bajarên din de bo şermezaran kirina helwesta Tirkîye ku dixwest Kurdistana başur dagir bike bi milyonan kes daketin kolanan.Tirkîye jî dawîyê de negihîşt daxwazên xwe yên qirêj.

Dewletên dagirker vala nesikinîn û bi destên Kurdên xayîn û paşverû 1 Sibata 2004ê de Li Kurdistana Federe bajarê Hewlêrê terorîstan êrişên xwekuj birin ser barehagê Partiya Demokrat ya Kurdistanê û Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê .Di van êrişan de berpirsên bilind yên PDK-ê û YNK-ê dor 140 kesan hatine kuştin.Piştî vê buyerê li hemû Kurdistan û Cihanê xwepeşandanên sermazarkirinê û piştgirî dayînê bo Kurdistana Başur pêk hat.Dijminên gelê Kurd hesabên xwe baş nekiribûn.Çinkî gelê Kurd di vê konaxê de ji her êrîşî bihêztir derket.Gelê Kurdistan hin zêdetir nêzî hev bû hişmendiya neteweyî derket holê.

Di Sibata 2005ê de,Li Kurdistana Azad û Iraqê hilbijartinên giştî pêk hat.Di vê hilbijardinê de Neteweya Kurd encamekî dîrokî bi destxist.Listeya Hevpeymanîya Kurdistan ku gelek partîyên Kurdistanê tê de cih digirt li seranserî Iraqê de %30 deng vergirt û 70 parlementer xist parlemane Iraqê.Her wiha bi vê hilbijartinê hilbijartinên Parlemena Kurdistan jî hat kirin.Parlemena Kurdistanê de jî listeya ku PDK,YNK û hin partiyên din têde cih digirtin ji dengan bi qasê %90 deng vergirtin.Bi vê avahî Hikumetên Kurdistan bi temamî bû yek.Di vê hilbijartinan de Kurdan serkeftinek mezin di Kerkûkê de jî bi destxistin.Kerkûk, carekî din eşkere bû ku bajarekî Kurdistanîye.Her wiha di hilbijartinên Iraqê de li ber hemû Cihanê eşekere bû ku angaştên Tirkan vikûvalaye,Enîya Tirkmenan ku bo bêistiqrar kirina Kurdistan bi destê Tirkîyê hatibû damezirandin tenê li dora %1 deng girt.Di kombûna yekem a Parlemena Kurdistanê de bi yek dengî, Rêzdar Mesûd Barzanî wekî Serokê Dewleta Kurdistanê hat hilbijartin.Her wiha Celal Talabanî jî bû serokkmarê Iraqê.

Piştî hilbijartinê li Hikumet û Parlemena Kurdistanê hat pêkanîn.Li Dewleta Federe ya Kurdistanê di her warende pêşveçûn û pêşketinên nû çêdibe.

Dewleta Federal a Kurdistan bingeha Dewleta Kurdistan e.Ger serxwebûnek were îlan kirin.

Hikumeta Kurdistan

Serokê Dewleta Federe ya Kurdistanê Mesûd Barzanî û serokwezîrê Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Parlemana Neteweyî ya Kurdistanê jî Edanan Muftîye.